ESG cho doanh nghiệp Việt Nam: vì sao bắt đầu từ dữ liệu, và ERP giúp được gì

ESG cho doanh nghiệp thường bắt đầu từ một email. Một khách hàng lớn, hoặc công ty mẹ ở nước ngoài, hỏi số liệu phát thải CO₂ của từng mã hàng trong năm qua. Hạn trả lời là 30 ngày. Kế toán giữ hóa đơn tiền điện, sản xuất nắm sản lượng, còn mua hàng có danh sách nhà cung cấp. Tuy nhiên, không ai có một con số trả lời được câu hỏi đó.

Với nhiều doanh nghiệp Việt Nam, ESG đến theo cách đó. Nó hiếm khi là một chiến lược lớn. Thường nó là một yêu cầu dữ liệu cụ thể mà hệ thống hiện tại không trả lời được. Bài viết này giải thích ESG cho doanh nghiệp từ khái niệm cơ bản, các áp lực trong và ngoài nước, và vì sao lời giải bắt đầu từ dữ liệu.

ESG là gì?

ESG là viết tắt của ba nhóm tiêu chí đánh giá một doanh nghiệp, ngoài kết quả tài chính:

• E (Environmental, Môi trường): phát thải khí nhà kính, năng lượng, nước, chất thải, bao bì.
• S (Social, Xã hội): an toàn lao động, điều kiện làm việc, trách nhiệm với cộng đồng và chuỗi cung ứng.
• G (Governance, Quản trị): minh bạch, kiểm soát nội bộ, tuân thủ.

ESG khác với hoạt động thiện nguyện hay CSR ở chỗ phải đo lường và kiểm tra được. Doanh nghiệp phải chứng minh bằng số liệu, và số liệu đó phải truy được về chứng từ gốc.

ESG ngày càng được nhìn bằng ngôn ngữ tài chính

Đây là thay đổi lớn nhất của ESG trong vài năm gần đây. Bộ chuẩn công bố thông tin bền vững quốc tế IFRS S1 do ISSB ban hành yêu cầu doanh nghiệp công bố các rủi ro và cơ hội về phát triển bền vững. Cụ thể là những yếu tố có thể ảnh hưởng đến dòng tiền, khả năng tiếp cận vốn hoặc chi phí vốn trong ngắn, trung và dài hạn.

IFRS Foundation, tổ chức đứng sau chuẩn mực kế toán IFRS, nói rõ hơn về mối liên hệ này. Thông tin bền vững phải được công bố cùng báo cáo tài chính. Doanh nghiệp cũng phải giải thích các rủi ro bền vững được phản ánh thế nào trong báo cáo tài chính, với giả định nhất quán.

Tổ chức này lấy một ví dụ: cam kết phát thải ròng bằng 0, theo thời gian, có thể dẫn đến các khoản nợ phải ghi nhận trên báo cáo tài chính. Ngoài ra, họ nhận xét ngày càng nhiều doanh nghiệp giao cho cùng một nhóm người lập cả hai loại báo cáo.

ESG đã thành chi phí cụ thể

Trên thực tế, điều này đã hiện ra thành những con số cụ thể:

• Chi phí carbon khi xuất khẩu hàng thuộc diện CBAM, hoặc khi phát thải vượt hạn ngạch được phân bổ
• Chi phí thực hiện trách nhiệm tái chế bao bì (EPR)
• Lãi suất và điều kiện vay, khi ngân hàng và nhà đầu tư bắt đầu xét đến rủi ro khí hậu
• Đơn hàng, khi khách hàng chọn nhà cung cấp có số liệu phát thải rõ ràng hơn

Vì vậy, người cần quan tâm đến ESG không chỉ là bộ phận phát triển bền vững, mà còn là CFO. Một con số phát thải không khớp với số liệu sản xuất và tài chính sẽ khó đứng vững khi kiểm toán, ngân hàng hay khách hàng hỏi lại.

Từ báo cáo cuối năm sang dữ liệu từng sản phẩm

Trước đây, nhiều doanh nghiệp làm ESG bằng cách thuê tư vấn tổng hợp một bản báo cáo mỗi năm. Cách này không còn đủ, vì câu hỏi đã chi tiết hơn nhiều. Để hiểu vì sao, cần biết ba “phạm vi” phát thải (Scope):

• Trực tiếp (Scope 1): phát thải tại chính doanh nghiệp, ví dụ đốt nhiên liệu trong lò hơi hay xe tải của công ty.
• Điện mua vào (Scope 2): phát thải từ lượng điện doanh nghiệp sử dụng.
• Chuỗi giá trị (Scope 3): phát thải từ nguyên vật liệu của nhà cung cấp, vận chuyển, cho đến sản phẩm sau khi bán.

Khi một tập đoàn lớn phải báo cáo Scope 3, họ phải hỏi lại từng nhà cung cấp. Do đó, doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng của họ sẽ nhận được câu hỏi, dù bản thân không thuộc diện phải báo cáo.

ESG cho doanh nghiệp Việt Nam: vì sao không thể đứng ngoài

Nhiều người nghĩ ESG là chuyện của châu Âu. Thực tế, áp lực đang đến từ bốn hướng, trong đó có cả quy định trong nước.

1. Kiểm kê khí nhà kính bắt buộc

Theo Quyết định 42/2026/QĐ-TTg, hiệu lực từ 25/9/2026, danh sách cơ sở phải kiểm kê khí nhà kính mở rộng lên 2.441 cơ sở. Con số này tăng 275 cơ sở so với năm 2024. Các cơ sở phải nộp báo cáo kiểm kê trước ngày 31/3/2027.

Danh sách không chỉ gồm ngành nặng. Trong đó, 1.916 cơ sở thuộc ngành Công Thương, trải từ dệt may, da giày, nhựa, giấy đến luyện kim và điện.

2. Hạn ngạch phát thải và thị trường carbon

Nghị định 119/2025/NĐ-CP đặt lộ trình phân bổ hạn ngạch phát thải theo ba giai đoạn: 2025–2026, 2027–2028 và 2029–2030. Giai đoạn đầu áp dụng cho nhiệt điện, sắt thép và xi măng.

Song song, theo Quyết định 232/QĐ-TTg, sàn giao dịch carbon trong nước vận hành thí điểm từ tháng 6/2025 đến hết 2028. Từ năm 2029, thị trường carbon vận hành chính thức trên toàn quốc.

3. Trách nhiệm tái chế sản phẩm và bao bì (EPR)

Theo Nghị định 05/2025/NĐ-CP, nhà sản xuất săm lốp, dầu nhớt, pin, ắc quy và một số loại bao bì có trách nhiệm tái chế từ 01/01/2024. Với sản phẩm điện và điện tử, mốc này là 01/01/2025. Để thực hiện, doanh nghiệp cần biết chính xác khối lượng sản phẩm và bao bì đã đưa ra thị trường.

4. Hàng xuất khẩu và chuỗi cung ứng quốc tế

Cơ chế điều chỉnh carbon biên giới của EU (CBAM) đã vào giai đoạn chính thức từ tháng 1/2026. Nhà nhập khẩu hàng thuộc diện áp dụng giờ phải chịu chi phí tài chính thật.

Người trả tiền là nhà nhập khẩu EU, nhưng chi phí này dội ngược lại chuỗi cung ứng. Nếu thiếu dữ liệu phát thải đã xác minh, nhà xuất khẩu thường bị tính theo giá trị mặc định, với chi phí cao hơn.

Áp lực chuỗi cung ứng cũng đã rõ ở các nước láng giềng. Ví dụ, Malaysia đã ra mắt khung báo cáo bền vững quốc gia (NSRF). Khi đó, Ủy ban Chứng khoán Malaysia cho biết đang xem xét cách để doanh nghiệp nhỏ và vừa cung cấp dữ liệu Scope 3 cho các công ty niêm yết.

Điểm chung của cả bốn hướng: câu hỏi đầu tiên luôn là “số liệu của bạn đâu?”

Điểm nghẽn thật sự: dữ liệu nằm rải rác

Để tính được phát thải của một sản phẩm, doanh nghiệp cần nối nhiều loại dữ liệu với nhau:

• Điện, nhiên liệu tiêu thụ theo từng nhà máy, từng dây chuyền
• Sản lượng theo từng mã hàng
• Định mức nguyên vật liệu (BOM) của từng sản phẩm
• Nhà cung cấp của từng loại vật tư
• Vận chuyển: tuyến, phương tiện, khối lượng
• Bao bì: loại vật liệu, khối lượng

Ở nhiều doanh nghiệp, những dữ liệu này nằm rải rác trong file Excel, phần mềm kế toán và hệ thống kho riêng lẻ. Mỗi bộ phận lại định nghĩa một kiểu. Kết quả là con số phát thải thường dựa trên ước tính, không khớp với số tài chính và khó giải trình.

Vì vậy, một phần mềm ESG riêng lẻ khó giải quyết tận gốc. Nếu dữ liệu đầu vào đã rời rạc, phần mềm ESG chỉ tổng hợp lại sự rời rạc đó.

ERP giúp được gì

ERP (Enterprise Resource Planning) là hệ thống quản trị tổng thể, nơi tài chính, mua hàng, kho, sản xuất và bán hàng dùng chung một nền dữ liệu. Phần lớn dữ liệu cần cho ESG vốn đã đi qua ERP: đơn mua, phiếu nhập kho, lệnh sản xuất, BOM, hóa đơn.

SAP đặt phát triển bền vững vào trọng tâm

SAP, một trong những nhà cung cấp ERP lớn nhất thế giới, đang đặt phát triển bền vững vào trọng tâm định hướng sản phẩm. Thay vì làm một phần mềm ESG đứng riêng, SAP xây các giải pháp bền vững trên cùng nền dữ liệu với ERP:

• ESG nằm ngay trong SAP S/4HANA: quản lý an toàn lao động, quản lý môi trường và tuân thủ sản phẩm là các chức năng của hệ thống ERP.
• Giải pháp bền vững đóng gói sẵn: gói SAP Supply Chain Premium trên SAP Cloud ERP (Public Cloud) đã gồm sáu giải pháp. Chúng trải từ tính dấu chân carbon, quản lý bao bì đến an toàn lao động.
• AI agent riêng cho ESG đang được phát triển: phát hiện điểm nóng phát thải, kiểm tra tuân thủ bao bì, chuẩn bị dữ liệu cho báo cáo theo quy định.

Cách tiếp cận này xuất phát từ một nhận định đơn giản: dữ liệu ESG đáng tin nhất là dữ liệu sinh ra từ chính các giao dịch kinh doanh hằng ngày.

Lợi ích khi xây ESG trên ERP

• Một nguồn dữ liệu duy nhất: số phát thải và số tài chính dựa trên cùng giao dịch, nên khớp nhau.
• Tính từ giao dịch thật thay vì ước tính: biết chính xác lô nguyên liệu nào, từ nhà cung cấp nào, dùng cho sản phẩm nào.
• Truy xuất được: mỗi con số có dấu vết đến chứng từ gốc, sẵn sàng khi bị kiểm tra.
• Đưa ESG vào quyết định hằng ngày, không chỉ vào báo cáo cuối năm.

Lấy ví dụ ở khâu mua hàng. Trước khi duyệt đơn, hệ thống cảnh báo một nhà cung cấp có mức phát thải tăng mạnh. Sau đó, hệ thống gợi ý nhà cung cấp thay thế, kèm so sánh chi phí và rủi ro. Nhờ vậy, người phụ trách quyết định dựa trên cả giá lẫn carbon.

SAP đang đi theo lộ trình nào?

Danh mục SAP Sustainability có một vài giải pháp tiêu biểu:

• Footprint Management: tính phát thải theo doanh nghiệp và theo sản phẩm từ dữ liệu hoạt động thật.
• Green Ledger: ghi nhận carbon song song với số tài chính trên từng bút toán.
• Control Tower: tổng hợp và báo cáo ESG theo các chuẩn quốc tế.

SAP mô tả lộ trình gồm ba bước:

1. Thấy: có dữ liệu ESG đáng tin và nhìn ra rủi ro trước khi ra quyết định.
2. Tư vấn: AI đề xuất hành động và phân tích đánh đổi giữa chi phí, rủi ro và phát thải. Con người vẫn quyết định.
3. Tự động: hệ thống tự thực thi một số quyết định trong giới hạn đã đặt. Ngoại lệ được chuyển lên người phụ trách.

Thông điệp SAP nhấn mạnh là “Start now, but start right”: bắt đầu ngay, nhưng bắt đầu đúng. Nói cách khác, kiến trúc ERP chọn hôm nay quyết định doanh nghiệp có đi tiếp tới các bước sau hay không.

Một ví dụ do SAP công bố: HARTING, doanh nghiệp sản xuất của Đức, dùng AI để gán hệ số phát thải cho 1.500 vật tư trong một đêm. Trước đó, họ đã định tuyển thêm người để làm việc này thủ công.

Doanh nghiệp nên bắt đầu từ đâu

1. Xác định nghĩa vụ: kiểm kê khí nhà kính, trách nhiệm EPR, hàng xuất khẩu thuộc diện CBAM, hoặc yêu cầu từ khách hàng và công ty mẹ.
2. Liệt kê dữ liệu cần có cho từng nghĩa vụ.
3. Kiểm tra dữ liệu đó đang nằm ở đâu, các bộ phận có thống nhất định nghĩa không.
4. Khi nâng cấp hoặc thay ERP, đưa yêu cầu dữ liệu ESG vào thiết kế ngay từ đầu, thay vì bổ sung sau.

Trao đổi về nền dữ liệu ERP cho ESG

Doanh nghiệp đang chuẩn bị báo cáo kiểm kê khí nhà kính, nhận yêu cầu từ khách hàng xuất khẩu, hoặc lên kế hoạch nâng cấp ERP? Hãy liên hệ TDI APJ, một đối tác SAP, để trao đổi về cách tổ chức dữ liệu ngay từ bây giờ.